Ilu dokładnie pisarzy, poetów, dramatopisarzy mieszka w naszym regionie pewnie nikt nie wie. Tylko nieliczni mieli lub mają okazję zaistnieć na ogólnopolskiej scenie literackiej i rynku wydawniczym. Tylko niektórzy są znani w całym regionie, ale - jak można się spodziewać - spora grupa piszących funkcjonuje dzięki swojej pasji głównie w lokalnych środowiskach.
Z różnych powodów, w tym niewystarczającego zaangażowania ze strony mediów, czasem np. z braku odpowiedniej promocji lub auto-promocji autorów, informacje o takich właśnie twórcach z różnych ośrodków z trudem przedostają się do świadomości ogółu mieszkańców naszego województwa czy też - patrząc szerzej - do ludzi z północno-wschodniej Polski.
Wielu z nas jest w stanie podać nazwiska pisarzy, poetów, dramatopisarzy światowej czy ogólnopolskiej sławy, czasem znamy nazwiska twórców z naszej okolicy, ale jeśli pojawia się pytanie o ludzi pióra z regionu - z Warmii, Mazur, Żuław, Powiśla czy Pomorza - odpowiedź bywa już problemem.
Przy okazji Dnia Pisarzy i Dnia Poezji postanowiliśmy zatem zajrzeć do naszego archiwum i przypomnieć przynajmniej niektórych literatów związanych z naszymi terenami, tych, którzy mieli tutaj spotkania autorskie czy tych, o których rozmawiano w czasie różnego rodzaju wydarzeń. Być może niniejszy tekst stanie się okazją do bliższego zainteresowania literackim życiem regionu i twórczością poszczególnych autorów...
Ludzie stąd
W leśniczówce Pranie, w Puszczy Piskiej, nad jeziorem Nidzkim, Konstanty Ildefons Gałczyński napisał szereg utworów. Powstały tam m.in. Kronika Olsztyńska, Niobe, Wit Stwosz, Spotkanie z matką i W leśniczówce. Od 1980 roku w Praniu istnieje Muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego.
Córka mistrza Kira Gałczyńska, pisarka i dziennikarka, miała w naszym regionie spotkania autorskie. Na przykład w listopadzie 2006 roku była gościem Miejskiego Ośrodka Kultury w Olsztynie
Zbigniew Nienacki, pisarz i dziennikarz, autor cyklu o przygodach Pana Samochodzika, przez wiele lat mieszkał w Jerzwałdzie, niedaleko Iławy. Zmarł 23 września 1994 roku w Morągu. Jego grób znajduje się w Jerzwałdzie.
W 2006 roku z właścicielem domu pisarza Bogusławem Godyckim rozmawiała Karolina Śliwka z Warsztatu Ludzi Twórczych, który działał przy elbląskim Światowidzie.
Włodzimierz Kowalewski urodził się w Olsztynku, mieszka w Olsztynie i obecnie należy do najbardziej znanych postaci polskiej literatury. W lutym 2008 roku w elbląskim Światowidzie opowiadał m.in. o swojej powieści Excentrycy oraz trzech miastach, z którymi jest związany: Toruniu, Olsztynie i Ciechocinku, gdzie toczy się akcja powieści.
Z tej okazji powstał felieton, a fragmenty Excentryków specjalnie dla eswiatowid.pl czytali Włodzimierz Kowalewski i red. Krzysztof Masłoń z dziennika Rzeczpospolita.
W Olsztynie mieszka jeszcze np. prozaik i felietonista Mariusz Sieniewicz.
W Elblągu żyje, od kilkudziesięciu lat współtworzy i opisuje lokalne środowisko kulturalno-artystyczne dr Ryszard Tomczyk. Reportaż na jego temat zrealizowaliśmy w grudniu 2007 roku.
Najciekawsze postaci, które spotkał przez lata, Ryszard Tomczyk opisał w książce Nie samym chlebem. Wieczór autorski, który 16 lutego 2009 roku odbył się w Teatrze im. Aleksandra Sewruka, był okazją do rozmów i ciekawych refleksji o teatrze, młodych talentach czy lokalnych mediach.
Elbląska bajkopisarka Wioletta Piasecka ma na swoim koncie już kilka książeczek dla młodych czytelników. Spotykała się z nimi zresztą w wielu miastach w całym kraju. W radiowej rozmowie w październiku 2007 roku mówiła: "wszystkie dzieci, które występują w moich książkach, żyją naprawdę".
Okazją do rozmowy z elbląskim dziennikarzem i poetą Jarosławem Grabarczykiem była impreza Wszyscy jesteśmy ze wsi, która podsumowała projekt Ostatni mistrzowie kultury ludowej.
Jarosław Grabarczyk był wówczas gospodarzem Kawiarni Literackiej. Rozmowę przeprowadzili: Antek Rokicki i Monika Rogińska z sekcji dziennikarskiej Młody eSwiatowid.
Tomasz Walczak jest pedagogiem teatru, prowadzi młodzieżowy teatr Alter Ego i jest poetą. Jego tomik Blizny wydała Fundacja Elbląg. Była to nagroda w konkursie literackim Elbląski Rękopis Roku 2005.
Wiersze pisze również franciszkanin ojciec Mateusz Stachowski, który przez kilka lat mieszkał w Elblągu.
W naszej gazecie opublikowaliśmy utwór ojca Mateusza napisany tuż po katastrofie samolotu prezydenckiego pod Smoleńskiem.
Pisarz i dziennikarz Janusz Maria Moździerz mieszka w Malborku. W grudniu 2007 roku opowiadał nam o swojej książce Dzikie trawy.
Dzikie trawy to dwa opowiadania: Oczekiwanie - mężczyzna i Oczekiwanie - kobieta. W marcu 2007 roku tomik omówiła Monika Łącka - Martuszewska.
Ryszard Longin Borkowski to urodzony w Gdańsku, ale od lat związany z Warmią i Mazurami, poeta, rzeźbiarz i dziennikarz, członek olsztyńskiego oddziału Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.
W swoim bogatym życiu zawodowym był też m.in. rolnikiem, korektorem, prasoznawcą i uprawiał... kowalstwo artystyczne. O tym autorze pisaliśmy w listopadzie 2008 roku.
W ostatnim czasie głośno jest o "wojennych" powieściach elblążanina Tomasza Stężały: Elbing 1945. Odnalezione wspomnienia i Elbing 1945. Pierwyj Gorod. Z autorem rozmawialiśmy przy okazji premiery pierwszej książki.
Warto też posłuchać zapisu spotkania autorskiego, które w listopadzie odbyło się w Bibliotece Elbląskiej oraz obejrzeć zdjęcia z promocji drugiego tomu.
Ludzie stamtąd
W lutym 2007 roku w Elblągu gościł Wiesław Myśliwski, autor m.in. Pałacu, Kamienia na kamieniu, Widnokręgu czy Traktatu o łuskaniu fasoli.
"Ani wielkie namiętności, ani wielkie dramaty nie mogą być wyabstrahowane z najbardziej przyziemnych realiów. W gruncie rzeczy, jeśli mam pokazać, że człowiek jest w czymś osadzony, to jest przede wszystkim osadzony przez te drobiazgi, których może nawet nie zauważać i dopiero te drobiazgi, ta szara codzienność, elementy szarej codzienności sytuują również jego tragedię, nadają tej tragedii znamię autentyczności. O to mi zawsze chodzi, żeby nie wyabstrahować, nie naddawać zbyt wielkiej miary symbolicznej rzeczom najważniejszym, a żeby je trochę ściągać na ziemię poprzez takie właśnie elementy mało zauważalne, prozaiczne, do których jesteśmy tak przyzwyczajeni, że właściwie nawet ich nie odczuwamy" - mówił pisarz.
W marcu 2009 roku w Bibliotece Elbląskiej odbyło się spotkanie ze znakomitą poetką Ewą Lipską. O wierszach Ewy Lipskiej mówi publicysta Igor Sztokfiszewski.
W kwietniu 2009 roku rozmawialiśmy z Ingą Iwasiów, literaturoznawczynią i pisarką, o powieści Bambino.
Antoni Libera - prozaik, reżyser, tłumacz i od wielu lat niestrudzony propagator twórczości Samuela Becketta w sierpniu 2009 roku był gościem 13. Elbląskich Nocy Teatru i Poezji.
Red. Krzysztof Masłoń z Rzeczpospolitej pytał gościa m.in. o najnowszą książkę Godot i jego cień, a także postrzeganie twórczości Becketta w Polsce.
Antoni Libera znał mistrza dramatu osobiście i nie tylko przełożył jego utwory, ale też około trzydziestu razy wystawiał je na deskach teatralnych.
"Moje zainteresowanie Beckettem nie było na początku świadome, jakby to wynikało z mojej książki (Godot i jego cień - red.). Zaczęło się od najprostszej fascynacji tekstem literackim, tak jak to zdarza się wielu osobom. Na początku nie rozumiałem, nie byłem w stanie zrozumieć tego, co pisze. Byłem najlepszym w swojej grupie uczniem z religii, Beckett był wychowany w o wiele silniejszym duchu, niż ja, wychowany w rygorystyczny, protestancki sposób i dość szybko tę religię porzucił. Jest jednak uważany za jednego z najważniejszych pisarzy religijnych, w ten sposób, że kto wątpi, bywa bardziej religijny, niż osoby mocno wierzące. Beckett jakby upomina się o jakieś wyższe sfery, o sytuację człowieka, który jest opuszczony" - mówił w Elblągu Antoni Libera.
Okazje do przypomnienia sobie postaci i twórczości klasyków literatury światowej czy polskiej zdarzają się rzadko, ale jednak zdarzają. Jedną z nich było spotkanie poświęcone Fiodorowi Dostojewskiemu. W maju 2008 roku z dr Anną Kościołek z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, która kieruje Zakładem Literatur Słowiańskich, rozmawiała Olga Kaszubska.
2011 rok jest Rokiem Czesława Miłosza. O twórczości noblisty rozmawialiśmy niedawno z Marleną Derlukiewicz, polonistką, konsultantem Warmińsko-Mazurskiego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Elblągu.
Się wydaje...
Do wydawnictw, dzięki którym na lokalny rynek trafiają utwory literackie, a także książki o tematyce regionalnej, od kilkunastu lat należy elbląski Uran.
Nakładem Urana ukazały się m.in. Legendy i opowieści Elbląga i okolic - zbiór kilkudziesięciu tekstów, których autorami lub tłumaczami są historycy, pisarze, badacze, a przede wszystkim miłośnicy historii. W kwietniu 2009 roku na temat tej książki Marta Hajkowicz rozmawiała z Lechem Słodownikiem i Dariuszem Bartonem.
Na rynku olsztyńskim działa np. Pracownia Wydawnicza Elset. W portfolio firmy są takie książki, jak m.in. Setnik bajek Ignacego Krasickiego w wyborze i opracowaniu Krystyny Stasiewicz, z ilustracjami Roberta Listwana, ...a życie toczy się dalej Warmiaka Edwarda Cyfusa czy Miasto Bajek Agaty Grzegorczyk - Wosiek.
Przy okazji warto wspomnieć o czasopismach, w których pojawiają się teksty literackie. Jest wśród nich np. Kwartalnik Elbląski TygiEl, wydawany od 2008 roku przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną w Olsztynie VariArt czy najnowszy periodyk - Kwartalnik Społeczno-kulturalny Dolnego Powiśla i Żuław Prowincja.
Konkursy, nagrody, targi
Okazją do promocji autorów są konkursy i nagrody literackie. I tak np. Wawrzyn - Literacka Nagroda Warmii i Mazur jest przyznawana od 2005 roku przez Zarząd Oddziału Polskiego Towarzystwa Czytelniczego, który działa przy Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Olsztynie.
W poprzednich latach zostali nią uhonorowani: Andrzej Rzempołuch (2005), Erwin Kruk (2006), Kazimierz Orłoś (2007), Włodzimierz Kowalewski (2008), Kazimierz Brakoniecki (2009) i Krzysztof Beśka (2010).
Wawrzyn przyznawany przez Czytelników otrzymali: Erwin Kruk, (2006), Joanna Wilengowska (2007), Szymon Drej (2008), Tomasz Białkowski (2009) oraz Krzysztof Beśka (2010).
W regionie elbląskim ważną rolę w budowaniu środowiska piszących pełni Konkurs literacki Fundacji Elbląg.
W 2008 roku, w czasie podsumowania jednej z jego edycji, rozmawialiśmy z franciszkaninem ojcem Mateuszem Stachowskim, autorem powieści Kanalie Edwardem Pukinem, poetką Małgorzatą Kozłowską - Pawluk, pisarzem i dziennikarzem Lechem Brywczyńskim oraz Michałem Wawrynem, który reprezentował przebywającego wówczas zagranicą swojego tatę Marka, którego opowiadania zostały uznane za Elbląski Rękopis Roku.
Wcześniej, bo w grudniu 2007 roku, ukazał się Almanach Literacki Fundacji Elbląg. Znalazły się w nim najciekawsze utwory z wcześniejszej edycji konkursu literackiego. Przed skromną, niestety, publicznością zebraną w Teatrze im. Sewruka swoje prace czytali: Katarzyna Budyś, architekt i autorka bajek, poetka Natalia Paradowska, artysta plastyk i pisarz Marek Wawryn oraz nestor elbląskiego życia kulturalnego, dziennikarz, autor dramatu na temat Sprawy Elbląskiej Mirosław Dymczak. Pojawił się też Józef Olejniczak - ostatnia żyjąca ofiara Sprawy Elbląskiej.
Cenną inicjatywą jest olsztyński Przegląd Wydawnictw Regionalnych Moje Twoje Nasze. We wrześniu ubiegłego roku odbyła się jego trzecia edycja. Pierwsze miejsce w konkursie na Książkę Przeglądu zajęła publikacja Grunwald 1410: opisanie bitwy według Jana Długosza, pod naukową redakcją Jana Gancewskiego, drugie (wraz z nagrodą czytelników) - Setnik bajek Ignacego Krasickiego, trzecie - KaBra: myśli na wynos czyli Aforyzmy Kazimierza Brakonieckiego HaBra: nie mam czym czyli rysunki Hanny Brakonieckiej.